معرفی
علوم و مهندسی محیط زیست حوزهای میانرشتهای است که شیمی، زیستشناسی، زمینشناسی، منابع طبیعی، مهندسی و سیاستگذاری را برای شناخت و کاهش آسیبهای محیطی کنار هم قرار میدهد. دانشجو در این رشته با موضوعاتی مانند آلودگی آب، هوا و خاک، پسماند، تنوع زیستی، تغییر اقلیم و ارزیابی اثرات طرحهای عمرانی آشنا میشود. سامانه اطلاعات جغرافیایی (Geographic Information System یا GIS) و ایمنی، بهداشت و محیط زیست (Health, Safety and Environment یا HSE) نیز در برخی مسیرهای شغلی مرتبط با این حوزه کاربرد دارند.
دروس و مهارتهای عملی
در دوره کارشناسی، بخشی از یادگیری در کلاس و آزمایشگاه انجام میشود و بخشی نیز به مشاهده و اندازهگیری در محیط واقعی نیاز دارد. نمونهبرداری آب و خاک، بررسی شاخصهای آلودگی، تحلیل دادهها، بازدید از تصفیهخانه یا محل دفن پسماند و تهیه گزارش فنی از تجربههایی هستند که به کار این رشته نزدیکاند.
اهمیت رشته محیط زیست در ایران
اهمیت این رشته در ایران فقط به علاقه به طبیعت محدود نیست. کمبود آب، آلودگی هوای شهرها، فرسایش خاک، مدیریت پسماند، تخریب زیستگاهها و پیامدهای پروژههای صنعتی و عمرانی از مسائلی هستند که در آنها خروجیهایی مانند گزارش پایش، تحلیل داده یا ارزیابی اثرات میتواند برای کارفرما و نهاد ناظر قابل استفاده باشد.
مهارتهای مورد نیاز برای ورود به بازار کار
بااینحال، داشتن مدرک بهتنهایی برای ورود به بازار کافی نیست. دانشجویی که نمونهبرداری، تحلیل داده، نرمافزارهای مکانی، قوانین محیط زیست و گزارشنویسی فنی را تمرین کند، برای موقعیتهایی مانند پایش، آزمایشگاه، مشاوره و برخی موقعیتهای مرتبط با HSE، خروجی عملی قابل ارائهتری خواهد داشت.
نامهای دیگر این رشته و یا رشتههای خیلی نزدیک به آن در ادامه آمدهاند:
- تکنولوژی محیط زیست
- محیط زیست
- مهندسی طراحی محیط زیست
انتخاب این رشته برای ورود به دانشگاه
این رشته مناسب چه کسانی است؟
این رشته برای شما مناسبتر است اگر به مسائل واقعی محیط، کار آزمایشگاهی و میدانی، مطالعه گزارشها و تحلیل علت آلودگیها علاقه دارید. دقت در اندازهگیری، صبر برای کار با دادههای ناقص، توانایی نوشتن گزارش و گفتوگو با کارشناسان فنی، مدیران و نهادهای نظارتی اهمیت زیادی دارد.
پایه قابلقبول در شیمی و زیستشناسی کمککننده است، اما لازم نیست از ابتدا پژوهشگر حرفهای باشید. باید بتوانید بهتدریج ریاضی کاربردی، آمار، نقشهخوانی و ابزارهای تحلیلی را یاد بگیرید.
اگر انتظار دارید بیشتر وقت خود را در طبیعت و دور از گزارشنویسی، مقررات، جلسات و کار اداری بگذرانید، احتمالا از واقعیت این رشته رضایت نخواهید داشت. همچنین اگر فقط بهدلیل شنیدن شعارهای مربوط به «آینده زمین» آن را انتخاب میکنید، بهتر است ابتدا یک پروژه دانشگاهی و یک گزارش ارزیابی زیستمحیطی را بررسی کنید تا ماهیت کار را بهتر بشناسید.
دروس مؤثر دبیرستان
پذیرش کارشناسی این رشته، در صورت درج در دفترچه همان سال، ممکن است از مسیر گروه علوم تجربی انجام شود؛ دفترچه رسمی سازمان سنجش و ضوابط سال پذیرش، مرجع نهایی است و این مسیر برای همه دانشگاهها و دورهها الزاماً یکسان نیست.
زیستشناسی: شناخت بومسازگان، زنجیرههای غذایی، تنوع زیستی و اثر فعالیت انسان بر جانداران، مستقیما در درسهای اکولوژی و حفاظت محیط زیست به کار میآید.
شیمی: فهم واکنشها، محلولها، اسیدیته، فلزات سنگین و مواد آلاینده برای آزمایشهای آب، خاک و پساب ضروری است.
ریاضی و آمار: اندازهگیری، تحلیل نتایج نمونهبرداری، برآورد عدمقطعیت و تفسیر دادههای محیطی بدون این پایه دشوار میشود.
زمینشناسی: شناخت خاک، سنگ، آبهای زیرزمینی و فرایندهای زمین در مدیریت منابع و بررسی آلودگی خاک و آب کاربرد دارد.
فیزیک: مفاهیمی مانند انتقال حرارت، صدا، انرژی و حرکت سیالات در بررسی آلودگی هوا، آلودگی صوتی و برخی فرایندهای تصفیه مفید هستند.
تحصیل در این رشته
علوم و مهندسی محیط زیست در دانشگاه گرایشها و درسهای متنوعی دارد که در ادامه معرفی شدهاند.
گرایشها
-
آلودگی محیط زیست
این گرایش ارشد بر شناسایی، اندازهگیری، کنترل و کاهش آلودگی آب، هوا و خاک تمرکز دارد. برای دانشجوی علاقهمند به آزمایشگاه، پایش آلایندهها، تصفیه و کار فنی مناسبتر است.
-
مدیریت محیط زیست
این گرایش در مقطع کارشناسی ارشد بر شناسایی، اندازهگیری، کنترل و کاهش آلودگی آب، هوا و خاک تمرکز دارد. برای دانشجوی علاقهمند به آزمایشگاه، پایش آلایندهها، تصفیه و کار فنی مناسبتر است.
-
مدیریت و حفاظت تنوع زیستی
این گرایش در مقطع کارشناسی ارشد بر حفاظت گونهها و زیستگاهها، مناطق حفاظتشده، پایش تنوع زیستی و مدیریت منابع زنده تمرکز دارد. برای علاقهمندان به اکولوژی، کار میدانی و پژوهش زیستمحیطی انتخاب مناسبتری است. عنوان و ارائه این گرایشها باید در دفترچه رسمی همان سال و برنامه دانشگاه مقصد بررسی شود.
دروس دانشگاهی مهم
نام و ساختار دروس بین دانشگاهها و سالهای تحصیلی تفاوت دارد. فهرست زیر یک نمای کلی از درسهای رایج این رشته است و برای انتخاب واحد یا استناد رسمی باید با برنامه درسی دانشگاه و مصوبات وزارت علوم تطبیق داده شود.
دروس پایه
- شیمی عمومی
- زیستشناسی عمومی
- زمینشناسی
- ریاضی عمومی
- آمار و احتمالات
- فیزیک عمومی
دروس اکولوژی و منابع طبیعی
- اکولوژی
- تنوع زیستی و حفاظت آن
- شناخت منابع طبیعی
- آبخیزداری
- خاکشناسی
- هواشناسی و اقلیمشناسی
دروس آلودگی و پایش
- آلودگی آب و روشهای کنترل آن
- آلودگی هوا و روشهای کنترل آن
- آلودگی خاک
- مدیریت پسماند
- آلودگی صوتی
- سمشناسی محیط زیست
- نمونهبرداری و پایش محیط زیست
دروس مدیریتی و کاربردی
- ارزیابی اثرات زیستمحیطی
- مدیریت محیط زیست
- حقوق و قوانین محیط زیست
- اقتصاد محیط زیست
- کارآموزی
- پروژه کارشناسی
آینده شغلی
مسیرهای شغلی و صنایع مرتبط
فارغالتحصیلان میتوانند در شرکتهای مشاور محیط زیست، آزمایشگاههای معتمد، برخی واحدهای HSE، صنایع تولیدی، شرکتهای آب و فاضلاب، مدیریت پسماند، پروژههای عمرانی و معدنی و سازمانهای دولتی فعالیت کنند. سازمان حفاظت محیط زیست، شهرداریها، وزارت نیرو، وزارت صنعت، معدن و تجارت و برخی شرکتهای پیمانکاری و مشاورهای هرکدام به شکل متفاوتی با این تخصص ارتباط دارند.
عنوانهای آغازین شغلی معمولا شامل موارد زیر هستند.
کارشناس محیط زیست
کارشناس پایش
کارشناس آزمایشگاه محیط زیست
کارشناس ارزیابی اثرات زیستمحیطی
کارشناس پسماند
کارشناس HSE در برخی موقعیتها
شرح وظایف این عنوانها در هر سازمان یکسان نیست. بعضی موقعیتها بیشتر اداری و مستندسازی هستند و بعضی به نمونهبرداری، بازدید و کنترل فرایندها نیاز دارند.
در مورد HSE باید شرایط احراز هر موقعیت را جداگانه بررسی کرد. این حوزه علاوه بر محیط زیست، مباحث ایمنی و بهداشت را نیز دربر میگیرد و ممکن است کارفرما آموزش یا مدرک مرتبط دیگری بخواهد.
مسیر ورود به بازار کار
کارآموزی، پروژه استاد، همکاری با شرکتهای مشاور و معرفی حرفهای از مسیرهای رایج و محتمل برای یافتن نخستین موقعیت شغلی هستند. ساختن نمونهکار، مانند گزارش پایش آب، نقشه کاربری زمین یا تحلیل یک مسئله پسماند شهری، میتواند توانایی شما را بهتر از فهرست درسها نشان دهد.
وضعیت بازار کار
با توجه به ماهیت این حوزه، فرصتهای شغلی را میتوان در شرکتهای مشاور، آزمایشگاهها، صنایع، برخی واحدهای HSE، مدیریت پسماند و دستگاههای دولتی جستوجو کرد. نوع و تعداد فرصتها به شهر، صنعت فعال، پروژههای عمرانی و بودجه سازمانها وابسته است. بنابراین نمیتوان یک وضعیت واحد برای همه شهرهای ایران اعلام کرد.
بخشی از موقعیتها قراردادی، پروژهای یا وابسته به مناقصهها و طرحهای عمرانی هستند. در شهرهای صنعتی یا دارای معادن، کشاورزی گسترده یا مناطق حفاظتشده، ماهیت فرصتها ممکن است بیشتر به پایش، کنترل آلودگی، ارزیابی یا کار میدانی مربوط باشد.
مدرک کارشناسی بدون تجربه عملی ممکن است شما را به موقعیتهای عمومیتر یا کمارتباطتر هدایت کند. فارغالتحصیلانی که در یک حوزه مشخص مانند موارد زیر مهارت عمیقتری کسب میکنند و با مقررات و گزارشهای فنی آشنا هستند، معمولا برای رقابت در موقعیتهای مرتبط آمادهترند.
پایش آلایندهها
ارزیابی اثرات
پسماند
HSE
GIS
تنوع زیستی
برای برخی مسئولیتهای تخصصی، الزامات سازمان کارفرما، شرایط مناقصه، صلاحیت شرکت مشاور یا مقررات دستگاه ناظر تعیینکننده است. عضویت یا صلاحیت حرفهای در نظامهای قانونی را نباید خودکار و صرفا با داشتن این مدرک فرض کرد. شرایط هر موقعیت و مرجع صادرکننده باید جداگانه بررسی شود.
درآمد و عوامل مؤثر بر آن
درآمد به نوع سازمان، شهر، سابقه، قرارداد و میزان مسئولیت وابسته است. کارشناس پایش در آزمایشگاه، کارشناس HSE در صنعت، مشاور ارزیابی اثرات و پژوهشگر دانشگاهی مسیرهای درآمدی یکسانی ندارند.
توانایی کار با داده و نقشه، تسلط بر گزارشنویسی فنی، شناخت استانداردها و قوانین، نمونهبرداری درست، زبان انگلیسی و تجربه کار با صنایع میتواند امکان بررسی موقعیتهای تخصصیتری را فراهم کند. درآمد در پروژههای مشاورهای یا خوداشتغالی ممکن است نوسان بیشتری داشته باشد و به توانایی جذب پروژه و اعتبار حرفهای وابسته باشد.
چشمانداز آینده
در ایران، نیاز به پایش کیفیت آب و هوا، کنترل پساب و پسماند، ارزیابی اثرات پروژههای صنعتی و عمرانی و مدیریت پیامدهای خشکسالی، جهتگیری بخشی از فعالیتهای این حوزه را تعیین میکند. ابزارهایی مانند GIS، سنجش از دور و پایش خودکار میتوانند گردآوری و مقایسه دادههای مکانی و زمانی را آسانتر کنند. بااینحال، ارزش حرفهای آنها به کیفیت داده، تفسیر درست و انطباق با مقررات بستگی دارد.
در افق شغلی، حوزههایی مانند موارد زیر میتوانند اهمیت بیشتری پیدا کنند.
تحلیل دادههای محیطی
پایش منابع آب
ارزیابی پروژهها
مدیریت پسماند
سازگاری با تغییر اقلیم
اندازه این فرصتها به سیاستهای اجرایی، بودجه، پروژههای عمرانی و سرمایهگذاری صنعتی وابسته است. این روندها بهمعنای تضمین شغل برای همه فارغالتحصیلان نیست.
افرادی که میتوانند داده را تفسیر کنند، راهکار فنی را با هزینه و مقررات بسنجند و نتیجه را برای مدیر یا نهاد ناظر توضیح دهند، نسبت به نقشهای صرفا تکراری پایش یا ورود داده، توان حرفهای متمایزتری خواهند داشت.
ادامه تحصیل در علوم و مهندسی محیط زیست
ادامه تحصیل در ایران
مسیر ادامه تحصیل در ایران میتواند از کارشناسی ارشد در حوزههایی مانند آلودگی محیط زیست، مدیریت محیط زیست و مدیریت و حفاظت تنوع زیستی ادامه پیدا کند. برخی دانشگاهها و گروهها نیز برنامههای نزدیک در مهندسی محیط زیست، محیط زیست دریایی، بیابانزدایی، آبخیزداری، علوم خاک یا سنجش از دور ارائه میکنند. عنوان دقیق رشته، گرایش و مدارک مجاز باید در دفترچه همان سال و صفحه دانشگاه بررسی شود.
در مقطع ارشد، آلودگی محیط زیست برای علاقهمندان به کار آزمایشگاهی و کنترل آلایندهها، مدیریت محیط زیست برای سیاستگذاری و ارزیابی و مدیریت و حفاظت تنوع زیستی برای پژوهش و حفاظت زیستگاهها مناسبتر است. دکتری بیشتر برای پژوهش دانشگاهی، تدریس، هدایت پروژههای تخصصی و برخی نقشهای پژوهشی و سیاستگذاری کاربرد دارد و معمولا به سابقه پژوهش و پایاننامه قوی نیاز دارد.
ادامه تحصیل در خارج از کشور
فارغالتحصیلان این رشته میتوانند برنامههایی مانند موارد زیر را در دانشگاههای خارج از کشور بررسی کنند. این برنامهها دقیقا معادل یکدیگر نیستند و انتخاب مقصد باید بر اساس محتوای دروس، سابقه گروه پژوهشی، امکان تأمین مالی و ارتباط برنامه با پیشینه تحصیلی فرد انجام شود.
Environmental Science
Environmental Engineering
Environmental Management
Ecology
Water Resources
Climate Change
شرایط پذیرش رشته مهندسی محیط زیست
برای پذیرش پژوهشمحور، موارد زیر اهمیت دارند.
معدل
درسهای مرتبط
تجربه آزمایشگاه یا کار میدانی
مقاله یا پروژه قابل ارائه
توصیهنامه
توانایی زبان
برای برنامههای حرفهای، سابقه کاری و مهارتهای کاربردی نیز میتواند مؤثر باشد. دریافت کمکهزینه، بهویژه در دورههای پژوهشمحور، ممکن است. بااینحال، رقابتی است و نباید بدون بررسی شرایط هر دانشگاه قطعی فرض شود.
ارزیابی مزایا و چالشهای رشته
این بخش تصویری کلی از نقاط قوت و چالشهای علوم و مهندسی محیط زیست ارائه میکند.
مزایای رشته
-
ماهیت میانرشتهای
این رشته امکان ترکیب شیمی، زیستشناسی، آمار، منابع طبیعی، مهندسی و مدیریت را فراهم میکند و مسیرهای شغلی متنوعی میسازد.
-
ارتباط با مسائل واقعی ایران
آلودگی هوا، کمبود آب، پسماند، فرسایش خاک و تخریب زیستگاهها، مسائل ملموسی هستند که دانش این رشته در حل آنها کاربرد دارد.
-
تنوع محیط کار
کار در آزمایشگاه، صنعت، شرکت مشاور، پروژه عمرانی، سازمان دولتی یا محیط طبیعی برای فارغالتحصیلان ممکن است.
-
امکان تخصصیشدن
با انتخاب حوزهای مانند پایش، پسماند، ارزیابی اثرات، HSE، GIS یا تنوع زیستی میتوانید از دانش عمومی کارشناسی فراتر بروید.
چالشهای رشته
-
رقابت بالا برای موقعیتهای تخصصی
فرصتهای شغلی پایدار و کاملا مرتبط در همه شهرها به یک اندازه وجود ندارند و برای برخی موقعیتها رقابت بالاست.
-
فاصله محسوس بین درس و کار
دانشگاه مبانی را آموزش میدهد، اما نمونهبرداری استاندارد، نرمافزارهای مکانی، گزارشنویسی و الزامات کارفرما را باید با تمرین عملی تکمیل کنید.
-
ترکیب کار میدانی و اداری
بازدید از محل، شرایط آبوهوایی، نمونهبرداری، مستندسازی و پیگیری اداری بخشی از کار است و این شغل همیشه به معنای حضور در طبیعت نیست.
-
وابستگی برخی پروژهها به قرارداد
در شرکتهای مشاور و پیمانکار، استمرار کار ممکن است به پروژه، مناقصه، بودجه و قراردادهای سازمانی وابسته باشد.
-
نیاز به یادگیری مستمر مقررات
استانداردها، حدود مجاز، دستورالعملهای پایش و الزامات ارزیابی ممکن است تغییر کنند و آگاهی از آنها برای کار حرفهای ضروری است.
فاصله دانشگاه تا بازار کار
برنامه دانشگاهی معمولا پایه علمی خوبی در اکولوژی، آلودگی و مدیریت محیط زیست فراهم میکند، اما بازار به توانایی اجرای کار نیز نیاز دارد. نمونهبرداری و نگهداری نمونه، کنترل کیفیت داده، تفسیر نتایج آزمایش، تهیه گزارش برای کارفرما و شناخت فرایندهای صنعتی ممکن است در دانشگاه با عمق موردنیاز محیط کار تمرین نشوند.
انجام پروژه عملی
برای جبران این فاصله، از ترمهای میانی یک پروژه کوچک انتخاب کنید. برای نمونه، کیفیت آب یک منبع محلی را با روش مستند بررسی کنید یا مسیر تولید و دفع پسماند یک کسبوکار را تحلیل کنید. خروجی باید شامل پرسش، روش، داده، محدودیتها، نتیجه و پیشنهاد اجرایی باشد.
مهارتهای مکمل و کارآموزی
کارآموزی در آزمایشگاه، شرکت مشاور، واحد محیط زیست یا HSE و مجموعه مدیریت پسماند را جدی بگیرید. در کنار آن، موارد زیر را بهصورت پروژهمحور یاد بگیرید.
آمار کاربردی
Excel
گزارشنویسی
GIS
سنجش از دور
زبان انگلیسی تخصصی
قوانین و استانداردهای محیط زیست
پرسشهای رایج درباره علوم و مهندسی محیط زیست
در این بخش، به تعدادی از پرسشهای رایج درباره این رشته پاسخ داده شده است.
علوم و مهندسی محیط زیست با کدام گروه کنکور انتخاب میشود؟
کارشناسی این رشته ممکن است از گروه علوم تجربی پذیرش داشته باشد. دفترچه و ضوابط سازمان سنجش در سال پذیرش، مرجع قطعی است.
آیا برای تحصیل در این رشته باید در ریاضی قوی باشیم؟
ریاضی آن در حد کاربردهای دانشگاهی و تحلیل داده مهم است. ضعف اولیه قابل جبران است، اما بیعلاقگی کامل به عدد و تحلیل کار را دشوار میکند.
بازار کار علوم و مهندسی محیط زیست چطور است؟
بازار کار تخصصی و رقابتی است و فرصتها میتوانند در شرکتهای مشاور، آزمایشگاهها، صنایع، برخی واحدهای HSE، مدیریت پسماند و سازمانهای دولتی ایجاد شوند.
آیا این رشته همان مهندسی محیط زیست است؟
لزوما خیر. برنامههای دانشگاهی ممکن است بر علوم محیط زیست، مدیریت و سیاستگذاری یا طراحی و کنترل مهندسی تأکید متفاوتی داشته باشند. بنابراین عنوان و سرفصل دقیق هر برنامه را باید جداگانه بررسی کرد.
آیا با این مدرک میتوان در سازمان حفاظت محیط زیست استخدام شد؟
امکان شرکت در فراخوانهای مرتبط وجود دارد، اما استخدام به شرایط دفترچه، عنوان شغلی، آزمون و نیاز همان دستگاه وابسته است.
برای موفقیت در این رشته از چه زمانی مهارت یاد بگیریم؟
از سالهای میانی تحصیل میتوانید با پروژه واقعی، کارآموزی و یادگیری آمار، گزارشنویسی، GIS و روشهای پایش شروع کنید. این مهارتها مکمل درسهای دانشگاهی هستند.
آموزشهای مرتبط در فرادرس
-
برنامه آموزشی - فرادرس
-
مجموعه آموزشهای زمینشناسی فرادرس
-
آموزش مهندسی محیط زیست، جامع و با نکات کاربردی
-
معرفی رشته مهندسی محیط زیست، دانشگاه، بازار کار، ادامه تحصیل و مهاجرت (رایگان)
-
آموزش آلودگی آب و خاک + پایش و پاکسازی محیط زیست + گواهینامه
-
آموزش مدیریت پسماند، از مفاهیم پایه تا اقتصاد چرخهای
-
آموزش شیمی محیط زیست، جامع و کاربردی
-
آموزش درس آلودگی آب های سطحی و زیرزمینی
-
آموزش کاربرد GIS سیستم اطلاعات جغرافیایی
-
آموزش اقتصاد منابع طبیعی و محیط زیست (رایگان) + گواهینامه
-
آموزش آشنایی با آلودگی صوتی و روش های کنترل آن (رایگان)