معرفی
علوم آزمایشگاهی و زیستپزشکی خانوادهای از رشتههای علوم پزشکی است که با بررسی خون، ادرار، بافت، ترشحات و دیگر نمونههای زیستی، به تشخیص، پایش و گاهی پیشگیری از بیماری کمک میکند. خروجی کار این حوزه معمولا یک نتیجه آزمایش معتبر است، اما رسیدن به آن نتیجه به نمونهگیری درست، نگهداری مناسب نمونه، اجرای دقیق آزمایش و کنترل کیفیت وابسته است.
تحصیل در رشته علوم آزمایشگاهی و زیستپزشکی
در مقطع کارشناسی علوم آزمایشگاهی، دانشجو با کار در بخشهایی مانند خونشناسی، بیوشیمی بالینی، میکروبشناسی، ایمنیشناسی و بانک خون آشنا میشود. بخش مهمی از یادگیری در آزمایشگاه آموزشی رخ میدهد. کار با پیپت، میکروسکوپ، سانتریفیوژ، رنگآمیزی، تهیه محیط کشت، ثبت نتایج و رعایت ایمنی زیستی از جمله این فعالیتها هستند. این رشته صرفا حفظ کردن نام بیماریها نیست. دقت در اجرای روش و توانایی شناسایی و گزارش نتیجه غیرعادی یا مشکوک طبق دستورالعمل و ارجاع آن برای بررسی مسئول مربوط اهمیت زیادی دارد.
بازار کار رشته علوم آزمایشگاهی و زیستپزشکی
در ایران، فارغالتحصیلان این مسیر بیشتر در آزمایشگاههای تشخیص پزشکی بیمارستانی و خصوصی، مراکز انتقال خون، پژوهشکدهها، شرکتهای تجهیزات و کیتهای آزمایشگاهی و برخی واحدهای کنترل کیفیت فعالیت میکنند. با این حال، مسیر شغلی همه دانشجویان یکسان نیست و موقعیتهای بهتر معمولا نصیب افرادی میشود که علاوه بر دانش نظری، تجربه عملی مستند، مهارت کنترل کیفیت و توانایی کار با سامانههای آزمایشگاهی دارند.
اهمیت رشته علوم آزمایشگاهی و زیستپزشکی
اهمیت این حوزه با گسترش آزمایشهای مولکولی، تشخیصهای ژنتیکی، پایش بیماریهای عفونی و پزشکی شخصی بیشتر شده است. با وجود این، انتخاب آن برای کسی مناسب است که با محیط آزمایشگاه، کار دقیق و تکرارشونده و مسئولیت نتایج بالینی کنار میآید، نه صرفا کسی که بهدنبال عنوانی نزدیک به پزشکی است.
نامهای دیگر این رشته و یا رشتههای خیلی نزدیک به آن در ادامه آمدهاند:
- انگلشناسی پزشکی
- ایمنیشناسی پزشکی
- بیوشیمی بالینی
- خونشناسی آزمایشگاهی و علوم انتقال خون
- زیستفناوری پزشکی
- علوم آزمایشگاهی
- قارچشناسی پزشکی
- میکروبشناسی پزشکی
- ویروسشناسی پزشکی
- ژنتیک انسانی
انتخاب این رشته برای ورود به دانشگاه
این رشته مناسب چه کسانی است؟
این رشته برای شما مناسبتر است اگر از زیستشناسی، سازوکار بیماریها و کار عملی با نمونههای زیستی لذت میبرید. دقت، نظم، صبر و پایبندی به دستورالعملها در این مسیر از علاقه کلی به علوم پزشکی مهمتر است. یک اشتباه در برچسبگذاری نمونه یا ثبت نتیجه میتواند روند تشخیص بیمار را مختل کند.
توانایی تمرکز در کارهای تکراری، مشاهده دقیق زیر میکروسکوپ، ثبت منظم داده و همکاری با پزشک، پرستار و همکاران آزمایشگاه مزیت مهمی است. آشنایی خوب با زبان انگلیسی نیز برای خواندن دستورالعمل کیتها، منابع علمی و روشهای جدید کمککننده است.
اگر از تماس با خون و نمونههای بدن ناراحت میشوید، به کارهای دقیق و استانداردشده علاقه ندارید یا انتظار دارید بیشتر زمان کاری شما صرف گفتوگوی مستقیم با بیمار شود، احتمالا از این رشته رضایت کمتری خواهید داشت. در بسیاری از نقشها، ارتباط شما با بیمار محدودتر از رشتههایی مانند پزشکی، پرستاری یا مامایی است.
دروس مؤثر دبیرستان
ورود به کارشناسی علوم آزمایشگاهی در ایران معمولا از گروه آزمایشی علوم تجربی انجام میشود. زیستشناسی مهمترین درس برای درک سلول، ژنتیک، میکروبها، ایمنی و فرایندهای بدن است. با این حال، موفقیت در دانشگاه فقط به زیست دبیرستان وابسته نیست.
زیستشناسی: پایه فهم فیزیولوژی، بافتشناسی، میکروبشناسی، ژنتیک و ایمنیشناسی است.
شیمی: در بیوشیمی بالینی، محلولسازی، واکنشهای آزمایشگاهی، سنجش مواد و کار با معرفها کاربرد مستقیم دارد.
ریاضی: برای محاسبه غلظت، رقت، تبدیل واحد، کنترل کیفیت و درک مقدماتی آمار لازم است.
فیزیک: به درک اصول برخی دستگاهها، اپتیک میکروسکوپ، سانتریفیوژ و روشهای سنجش کمک میکند.
زبان انگلیسی: خواندن مقالات، برگه راهنمای کیتها و منابع تخصصی را آسانتر میکند.
تحصیل در این رشته
این بخش، گرایشها و درسهای اصلی این رشته را مرور میکند.
گرایشها
-
کارشناسی علوم آزمایشگاهی
رشته کارشناسی پیوسته در مجموعه علوم پزشکی است، نه گرایش تحصیلات تکمیلی. آموزش آن کار در بخشهای تشخیص پزشکی مانند خونشناسی، بیوشیمی بالینی، میکروبشناسی، ایمنیشناسی و بانک خون را پوشش میدهد.
-
بیوشیمی بالینی
رشته تحصیلات تکمیلی در مجموعه علوم پزشکی با تمرکز بر سنجش مواد و شاخصهای شیمیایی خون و دیگر مایعات بدن. مقطع و رشتههای مجاز پذیرش باید از دفترچه همان سال وزارت بهداشت بررسی شود.
-
خونشناسی آزمایشگاهی و علوم انتقال خون
رشته تحصیلات تکمیلی مرتبط با سلولهای خونی، اختلالات خون، انعقاد و انتقال خون. شرایط پذیرش و عنوان دقیق مقطع در هر سال در دفترچه رسمی اعلام میشود.
-
میکروبشناسی پزشکی
رشته تحصیلات تکمیلی علوم پزشکی درباره باکتریهای بیماریزا، کشت و شناسایی میکروبها، مقاومت ضدمیکروبی و تشخیص عفونتها است.
-
ویروسشناسی پزشکی
رشته تحصیلات تکمیلی با تمرکز بر ویروسهای انسانی، روشهای تشخیص، اپیدمیولوژی مولکولی و پژوهشهای عفونتهای ویروسی. این مسیر معمولاً پژوهشمحورتر از کار روتین آزمایشگاهی است.
-
ایمنیشناسی پزشکی
رشته تحصیلات تکمیلی در زمینه پاسخ ایمنی، بیماریهای خودایمنی، آلرژی، نقص ایمنی و آزمونهای ایمنیشناختی است.
-
انگلشناسی پزشکی
رشته تحصیلات تکمیلی درباره انگلهای مؤثر بر سلامت انسان، چرخه زندگی آنها و روشهای تشخیص آزمایشگاهی است.
-
قارچشناسی پزشکی
رشته تحصیلات تکمیلی با تمرکز بر قارچهای بیماریزا، کشت و شناسایی آنها و عفونتهای قارچی است.
-
زیستفناوری پزشکی
رشته تحصیلات تکمیلی با محوریت فناوریهای زیستی در سلامت، تولید فرآوردههای زیستی، روشهای مولکولی و پژوهشهای کاربردی است.
-
ژنتیک انسانی
رشته تحصیلات تکمیلی در زمینه وراثت انسان، اختلالات ژنتیکی و تشخیص ژنتیکی است. عنوان برنامه، مقطع و رشتههای مجاز پذیرش باید از دفترچه رسمی همان سال بررسی شود.
دروس دانشگاهی مهم
نام و ترتیب دقیق درسها میان دانشگاهها ممکن است تفاوت داشته باشد، اما کارشناسی علوم آزمایشگاهی بر چند دسته درس تکیه دارد.
دروس پایه پزشکی و زیستی
- آناتومی و فیزیولوژی
- بافتشناسی
- زیستشناسی سلولی و مولکولی
- بیوشیمی عمومی
- ژنتیک
- آمار زیستی
دروس تخصصی آزمایشگاهی
- بیوشیمی بالینی
- خونشناسی
- ایمنیشناسی
- میکروبشناسی پزشکی
- انگلشناسی و قارچشناسی
- بانک خون و ایمنی خون
- آزمایشگاههای تخصصی هر حوزه
دروس حرفهای و عملی
- اصول نمونهگیری و نگهداری نمونه
- کنترل کیفیت در آزمایشگاه
- ایمنی و بهداشت در آزمایشگاه
- کارآموزی در مراکز درمانی یا آزمایشگاهی
دانشجو باید درسهای عملی را جدی بگیرد. دانستن تئوری یک آزمایش با توانایی اجرای تمیز، قابلتکرار و مستندسازیشده آن تفاوت دارد.
آینده شغلی
مسیرهای شغلی و صنایع مرتبط
مهمترین محل فعالیت فارغالتحصیل کارشناسی علوم آزمایشگاهی، آزمایشگاههای تشخیص پزشکی است. این آزمایشگاهها شامل آزمایشگاه بیمارستانهای دولتی و خصوصی و آزمایشگاههای مستقل میشوند. عنوانهای شغلی آغازین بسته به ساختار مرکز میتواند شامل کارشناس علوم آزمایشگاهی یا کارشناس بخشهایی مانند بیوشیمی، خونشناسی و میکروبشناسی باشد.
مسئول فنی آزمایشگاه
مسئول فنی آزمایشگاه تشخیص پزشکی عنوانی دارای الزامات قانونی و حرفهای مستقل است. فارغالتحصیل کارشناسی نباید صرفا بر پایه مدرک خود، امکان احراز این مسئولیت را مفروض بداند. شرایط تأسیس، مسئولیت فنی و صلاحیت افراد باید از ضوابط جاری وزارت بهداشت و دانشگاه علوم پزشکی محل فعالیت بررسی شود.
مسیرهای شغلی دیگر
مسیرهای دیگر شامل موارد زیر است.
مراکز انتقال خون
آزمایشگاههای ژنتیک و مولکولی
پژوهشکدههای علوم پزشکی
دانشگاهها
شرکتهای تولید یا توزیع کیت و تجهیزات آزمایشگاهی
واحدهای کنترل کیفیت در صنایع مرتبط
در این مسیرها ممکن است فرد در آموزش کار با دستگاه، پشتیبانی علمی محصول، تضمین کیفیت یا همکاری پژوهشی فعالیت کند.
آمادگی برای ورود به بازار کار
برای آمادهشدن برای جستوجوی کار، موارد زیر را ثبت کنید.
بخشهای کارآموزی
روشهای انجامشده
دستگاههای دیدهشده
خطاهای پیشتحلیلی
کنترلهای روزانهای که با آنها آشنا شدهاید
سپس آگهیهای شغلی با عنوانهای واقعی در شهر هدف را بررسی و رزومه خود را بر تجربههای مستند، رعایت ایمنی و کنترل کیفیت تنظیم کنید. این اقدامات استخدام را تضمین نمیکنند، اما به شما کمک میکنند فاصله میان تجربه آموزشی و نیاز هر موقعیت را دقیقتر تشخیص دهید.
وضعیت بازار کار
بازار کار علوم آزمایشگاهی در ایران به نوع مرکز، شهر، ظرفیت استخدامی و ضوابط جذب وابسته است. آزمایشگاههای تشخیص پزشکی، بیمارستانها، مراکز انتقال خون، مراکز پژوهشی و شرکتهای تجهیزات یا کیتهای تشخیصی از محلهای بالقوه فعالیت هستند، اما ظرفیت استخدامی آنها یکسان نیست.
استخدام در مراکز دولتی و دانشگاهی معمولا با فراخوان، مجوز استخدامی و فرایندهای رسمی انجام میشود. بنابراین زمان و امکان جذب را باید از اطلاعیههای دانشگاه علوم پزشکی یا دستگاه برگزارکننده هر فراخوان بررسی کنید، نه از عنوان رشته بهتنهایی.
در بخش خصوصی نیز وظایف هر موقعیت به بخش آزمایشگاه، حجم کار، شیفتها و تجهیزات مرکز بستگی دارد. پیش از ارسال رزومه، موارد زیر را مقایسه کنید.
عنوان آگهی
سابقه درخواستی
بخش تخصصی
نوع قرارداد
داشتن تجربه عملی مستند در بخشهای آزمایشگاهی، آشنایی با کنترل کیفیت و توانایی خواندن دستورالعملهای انگلیسی میتواند تناسب شما با برخی موقعیتها را نشان دهد، اما جایگزین شرایط استخدامی هر کارفرما نیست.
درآمد و عوامل مؤثر بر آن
درآمد در این حوزه به نام رشته بهتنهایی وابسته نیست. محل کار، شهر، نوع قرارداد، شیفتکاری، سابقه، مسئولیت بخش، مهارت در روشهای تخصصی و سطح تحصیلات از عوامل مهم هستند. درآمد کارشناس حقوقبگیر در یک آزمایشگاه با درآمد فردی که در شرکت تجهیزات یا کیتهای تشخیصی نقش فنی و علمی دارد، میتواند تفاوت قابلتوجهی داشته باشد.
تخصص در حوزههای زیر میتواند دامنه انتخابهای شغلی را بیشتر کند.
آزمایشهای مولکولی
ژنتیک
کنترل کیفیت
کاربرد دستگاههای پیشرفته
با این حال، تخصص به خودی خود به درآمد بالا منجر نمیشود. برای فعالیت مستقل یا پذیرش مسئولیتهای حرفهای نیز باید ضوابط وزارت بهداشت و شرایط محل فعالیت را جداگانه بررسی کرد.
چشمانداز آینده
در بازه چند سال آینده، گسترش تشخیص مولکولی، آزمایشهای ژنتیکی، اتوماسیون و سامانههای مدیریت اطلاعات آزمایشگاه از روندهای مورد انتظار این حوزه هستند. در آزمایشگاه تشخیصی، اتوماسیون میتواند اجرای بخشی از آزمایشهای پرتکرار را استانداردتر کند، اما نیاز به پایش کنترل کیفیت، بررسی خطای دستگاه و رسیدگی به نتایج غیرعادی را حذف نمیکند.
در پژوهش و صنعت، توسعه کیتهای تشخیصی، پایش مقاومت ضدمیکروبی و کاربرد دادههای ژنتیکی میتواند تقاضا برای مهارتهای مولکولی، مستندسازی و تحلیل داده را افزایش دهد. شدت این تغییرات میان آزمایشگاههای کوچک، مراکز مرجع، پژوهشکدهها و شرکتهای تولیدی یکسان نیست. برای نقشهای پیشرفته، آموزش تکمیلی، تجربه آزمایشگاهی واقعی و توانایی خواندن منابع انگلیسی اهمیت بیشتری خواهد داشت.
ادامه تحصیل در علوم آزمایشگاهی و زیستپزشکی
ادامه تحصیل در ایران
پس از کارشناسی، ادامه تحصیل در رشتهها و گرایشهای علوم آزمایشگاهی و زیستپزشکی میتواند مسیر فرد را به سمت کار تخصصیتر، پژوهش یا آموزش دانشگاهی ببرد. از گزینههای مهم میتوان به موارد زیر اشاره کرد.
بیوشیمی بالینی
خونشناسی آزمایشگاهی و علوم انتقال خون
ایمنیشناسی پزشکی
میکروبشناسی پزشکی
ویروسشناسی پزشکی
انگلشناسی پزشکی
قارچشناسی پزشکی
زیستفناوری پزشکی
ژنتیک انسانی
انتخاب گرایش باید بر اساس ماهیت کار آن باشد، نه فقط تصور بازار کار. برای نمونه، بیوشیمی بالینی و خونشناسی به کار تشخیصی نزدیکترند، در حالی که زیستفناوری پزشکی، ویروسشناسی و ژنتیک انسانی در بسیاری از موقعیتها پژوهشمحورتر هستند. شرایط پذیرش، رشتههای مجاز و ظرفیتها در هر دوره باید از دفترچهها و اطلاعیههای رسمی همان سال بررسی شود.
ادامه تحصیل در خارج از کشور
برای ادامه تحصیل خارج از ایران، ابتدا هدف خود را روشن کنید.
پذیرش در برنامه پژوهشی
اشتغال بالینی در آزمایشگاه تشخیصی
برنامههای پژوهشمحور با عنوانهایی مانند موارد زیر، معمولا بر سابقه علمی، تناسب پروژه با گروه پژوهشی، زبان و مدارک دانشگاهی تمرکز دارند.
Biomedical Sciences
Medical Laboratory Science
Clinical Laboratory Science
Molecular Biology
Genetics
Immunology
Microbiology
پذیرش در چنین برنامهای بهخودیخود مجوز کار بالینی در آزمایشگاه تشخیصی کشور مقصد نیست.
مسیر پژوهشی
برای مسیر پژوهشی، کشور و دانشگاه را بر پایه موارد زیر انتخاب کنید.
زمینه پژوهش
زبان برنامه
هزینه
امکان تأمین مالی
پذیرش مدرک کارشناسی
سپس از وبسایت رسمی دانشگاه، پیشنیازهای درسی، حداقل مدرک زبان، مدارک ترجمهشده و شیوه ارزیابی مدرک را بررسی کنید. برای برنامههای پژوهشمحور، تجربه قابلارائه از پروژه، پایاننامه، مقاله یا کار آزمایشگاهی ارزشمند است.
مسیر کار بالینی در آزمایشگاه تشخیصی
برای کار در آزمایشگاه تشخیصی، باید مقررات حرفهای همان کشور یا منطقه را جداگانه بررسی کنید. این مسیر ممکن است شامل موارد زیر باشد.
ارزیابی مدرک
آزمون زبان
ثبتنام نزد نهاد حرفهای
ارزیابی صلاحیت
دوره تکمیلی
آزمون
پیش از پرداخت هزینه درخواست یا مهاجرت، از مرجع رسمی صدور مجوز آن کشور بپرسید که مدرک علوم آزمایشگاهی ایران چگونه ارزیابی میشود و چه مدارکی لازم است.
ارزیابی مزایا و چالشهای رشته
این بخش تصویری کلی از نقاط قوت و چالشهای علوم آزمایشگاهی و زیستپزشکی ارائه میکند.
مزایای رشته
-
نقش مستقیم در تشخیص بیماری
نتایج آزمایشگاهی بخش مهمی از تصمیمگیری پزشک برای تشخیص، درمان و پیگیری بیماریها هستند. بنابراین کار شما اثر واقعی و قابلمشاهده در زنجیره درمان دارد.
-
ترکیب علوم پایه و کاربرد بالینی
این رشته مفاهیم زیستشناسی، شیمی و فیزیولوژی را به کار عملی در محیط سلامت وصل میکند و برای علاقهمندان به هر دو جنبه جذاب است.
-
امکان انتخاب مسیر تخصصی
از کار روتین در آزمایشگاه تشخیص تا پژوهش در ژنتیک، ایمنیشناسی، عفونتها و زیستفناوری، مسیرهای تحصیلات تکمیلی متنوعی وجود دارد.
-
مهارت عملی قابلانتقال
اصول کار استریل، مستندسازی، کنترل کیفیت و کار با نمونههای زیستی در محیطهای پژوهشی، تشخیصی و صنعتی قابل استفادهاند.
چالشهای رشته
-
بازار کار رقابتی
تعداد فارغالتحصیلان و محدود بودن برخی موقعیتها باعث میشود مدرک کارشناسی، بهویژه در شهرهای کوچکتر، بهتنهایی مزیت شغلی کافی نباشد.
-
مسئولیت بالای دقت
خطا در شناسایی نمونه، اجرای آزمایش یا ثبت نتیجه میتواند بر تصمیم درمانی اثر بگذارد. این کار به تمرکز و پایبندی جدی به استانداردها نیاز دارد.
-
کار تکراری و شیفتی
بخشی از فعالیت آزمایشگاهی شامل اجرای مکرر روشها، کنترل نمونهها و در برخی مراکز کار در شیفتهای غیراداری است.
-
مواجهه با نمونههای بالقوه عفونی
کار با خون و دیگر نمونههای زیستی، حتی با وجود تجهیزات حفاظتی، نیازمند رعایت دقیق ایمنی زیستی و تحمل محیط آزمایشگاهی است.
-
نیاز به یادگیری مستمر
روشهای مولکولی، دستگاهها و کیتهای تشخیصی تغییر میکنند و فردی که دانش و مهارت خود را بهروز نکند، در رقابت شغلی عقب میماند.
فاصله دانشگاه تا بازار کار
دانشگاه معمولا مبانی علمی و طیفی از آزمایشگاههای آموزشی را ارائه میدهد، اما سرعت، حجم نمونه، نرمافزارهای ثبت اطلاعات، دستگاههای برندهای مختلف و فشار کنترل کیفیت در محیط کار واقعی را بهطور کامل شبیهسازی نمیکند. همچنین ممکن است دانشجو با یک روش در آزمایشگاه دانشگاه آشنا شود، اما در محل کار با روش یا دستگاه دیگری روبهرو شود.
راهکارهای آمادگی برای بازار کار
برای کاهش این فاصله، کارآموزی را فقط برای تکمیل حضور اجباری نبینید. از مسئول بخش درباره موارد زیر سؤال کنید.
مسیر نمونه
خطاهای پیشتحلیلی
کنترلهای روزانه
نحوه برخورد با نتیجه مشکوک
یادگیری کنترل کیفیت، ایمنی زیستی، مستندسازی، اکسل برای ثبت و بررسی دادههای ساده، زبان انگلیسی تخصصی و مبانی روشهای مولکولی میتواند شما را آمادهتر کند.
یک دفترچه یا فایل شخصی از روشهای آموختهشده، دستگاههای دیدهشده، خطاهای رایج و تجربه کارآموزی بسازید. این مستندات جای سابقه کار را نمیگیرند، اما در گفتوگوی استخدامی نشان میدهند که تجربه عملی خود را جدی گرفتهاید.
پرسشهای رایج درباره علوم آزمایشگاهی و زیستپزشکی
در این بخش، به تعدادی از پرسشهای رایج درباره این رشته پاسخ داده شده است.
رشته علوم آزمایشگاهی و زیستپزشکی با کدام گروه کنکور مرتبط است؟
مسیر اصلی ورود به کارشناسی علوم آزمایشگاهی در ایران از گروه آزمایشی علوم تجربی است. شرایط و ظرفیت پذیرش را باید هر سال از دفترچه رسمی بررسی کنید.
آیا علوم آزمایشگاهی همان پزشکی است؟
خیر. علوم آزمایشگاهی رشتهای مستقل در علوم پزشکی است که بر انجام و کنترل آزمایشهای تشخیصی تمرکز دارد. فارغالتحصیل آن پزشک نیست، اما در فرایند تشخیص نقش مهمی دارد.
بازار کار علوم آزمایشگاهی در ایران چگونه است؟
فرصت شغلی وجود دارد، اما شرایط شهرها و مراکز متفاوت است. تجربه عملی، کنترل کیفیت و مهارتهای مرتبط میتوانند در بعضی موقعیتها مزیت ایجاد کنند، ولی استخدام تضمینشده نیست. تجربه عملی، مهارت کنترل کیفیت، آشنایی با روشهای مولکولی و ادامه تحصیل هدفمند میتواند تناسب شما با برخی موقعیتها را بهتر کند.
آیا برای علوم آزمایشگاهی باید ریاضی خیلی قوی داشته باشم؟
ریاضی بسیار پیشرفته محور اصلی رشته نیست، اما برای رقتسازی، محاسبات آزمایشگاهی، تبدیل واحد و درک آمار زیستی باید پایه قابلقبولی داشته باشید.
آیا در این رشته با بیمار ارتباط مستقیم دارم؟
معمولا ارتباط مستقیم شما با بیمار کمتر از پزشکی و پرستاری است. تمرکز اصلی بر نمونه، فرایند آزمایش و گزارش نتیجه است، هرچند در برخی محیطها ممکن است در نمونهگیری نیز نقش داشته باشید.
آیا میتوان بعد از علوم آزمایشگاهی وارد ژنتیک یا زیستفناوری پزشکی شد؟
بله، ژنتیک انسانی و زیستفناوری پزشکی از مسیرهای تحصیلات تکمیلی مرتبط هستند، اما رشتههای مجاز و ضوابط پذیرش را باید از منابع رسمی همان سال بررسی کنید.
