معرفی
رشته مرتع و آبخیزداری یکی از رشتههای منابع طبیعی است که به مدیریت پوشش گیاهی مراتع، خاک، روانآب و منابع آب در یک حوزه آبخیز میپردازد. دانشجو در این رشته یاد میگیرد که:
ظرفیت مرتع را چگونه ارزیابی کند.
چرای دام را چگونه تنظیم کند.
برای کاهش فرسایش خاک و روانآب چگونه برنامهریزی کند.
در دانشگاه، بخشی از یادگیری به علوم پایه و زیستشناسی محیط اختصاص پیدا میکند و بخش دیگری به خاکشناسی، هواشناسی، هیدرولوژی، نقشهبرداری و مدیریت سرزمین مربوط میشود. درسهای عملی و بازدیدهای صحرایی اهمیت زیادی دارند. بسیاری از تصمیمها به مشاهده موارد زیر در محل وابستهاند:
پوشش گیاهی
شیب زمین
وضعیت خاک
الگوی جریان آب
اهمیت این رشته در ایران به فشار بر منابع آب، فرسایش خاک، خشکسالی، تخریب مراتع و خطر سیلاب مربوط میشود. با این حال، اهمیت اجتماعی یک رشته بهتنهایی بازار کار گستردهای ایجاد نمیکند. دانشجو برای ورود موفق به بازار کار باید در کنار مدرک، تجربه میدانی، توانایی تهیه گزارش و مهارت کار با نقشه و دادههای مکانی را به دست آورد.
نامهای دیگر این رشته و یا رشتههای خیلی نزدیک به آن در ادامه آمدهاند:
- تکنولوژی مرتع و آبخیزداری
انتخاب این رشته برای ورود به دانشگاه
این رشته مناسب چه کسانی است؟
این رشته برای افرادی مناسب است که به طبیعت، پوشش گیاهی، خاک، آب و کار در فضای باز علاقه دارند و از ترکیب مشاهده میدانی با تحلیل علمی لذت میبرند. ویژگیها و تواناییهای زیر در این رشته اهمیت دارند:
دقت در اندازهگیری
توانایی خواندن نقشه
تحمل شرایط آبوهوایی متغیر
علاقه به کار گروهی با دامداران، کارشناسان و جوامع محلی
اگر فقط به کار اداری در شهر علاقه دارید، از حضور طولانی در مناطق روستایی و طبیعی رضایت ندارید یا انتظار دارید که مدرک بهتنهایی برای شما شغل دولتی ایجاد کند، این رشته برای شما انتخاب مناسبی نخواهد بود. علاقه به محیط زیست نیز زمانی مفید خواهد بود که با آمادگی برای یادگیری آمار، خاکشناسی، هیدرولوژی و ابزارهای مکانی همراه باشد.
دروس مؤثر دبیرستان
ملاک گروه آزمایشی و شیوه پذیرش این رشته ممکن است با توجه به سال، دانشگاه و نوع پذیرش تغییر کند. اطلاعات قطعی را باید در دفترچه همان سال سازمان سنجش و اطلاعیه دانشگاه بررسی کنید.
زیستشناسی: مباحث زیستشناسی دبیرستان به شناخت گیاهان، بومسازگانها و اثر چرای دام کمک میکنند.
شیمی: پایه مناسب در شیمی به درک بهتر ویژگیهای خاک، آب و برخی فرایندهای محیطی کمک میکند.
ریاضی و فیزیک: اندازهگیری، تحلیل داده، بررسی شیب، جریان آب و انجام محاسبههای هیدرولوژیک به این دروس تکیه دارند.
جغرافیا: خواندن نقشه، شناخت ناهمواریها و بررسی ارتباط فعالیتهای انسانی با سرزمین در ادامه این رشته کاربرد دارند.
تحصیل در این رشته
برای تصویر روشنتری از تحصیل در این رشته، گرایشها و درسهای اصلی آن را مرور کنید.
گرایشها
-
حوزه تمرکز مرتعداری
این حوزه بر شناسایی و ارزیابی پوشش گیاهی مرتع، ظرفیت چرا، اصلاح و احیای مراتع و مدیریت تعارض میان بهرهبرداری دام و حفاظت سرزمین تمرکز دارد. عنوان و وضعیت رسمی آن باید در دفترچه و برنامه مصوب مقطع مربوط بررسی شود.
-
حوزه تمرکز آبخیزداری
این حوزه به رفتار روانآب، فرسایش خاک، کنترل سیلاب، عملیات آبخیزداری و برنامهریزی برای حفاظت آب و خاک در حوزه آبخیز میپردازد. رسمی بودن عنوان آن به مقطع و برنامه مصوب دانشگاه بستگی دارد.
-
مدیریت حوزههای آبخیز در مقطع کارشناسی ارشد
این مسیر بر تحلیل یکپارچه آب، خاک، پوشش گیاهی و فعالیتهای انسانی در حوزه آبخیز تمرکز دارد. برای کسانی مناسب است که به برنامهریزی، ارزیابی طرحها و پژوهش میانرشتهای علاقه دارند؛ عنوان نهایی باید با دفترچه همان سال تطبیق داده شود.
-
علوم مرتع در مقطع کارشناسی ارشد
این مسیر موضوعاتی مانند بومشناسی مرتع، تولید و کیفیت علوفه، ارزیابی وضعیت مرتع و احیای پوشش گیاهی را عمیقتر بررسی میکند. رسمی بودن عنوان و شرایط پذیرش آن باید از دفترچه و برنامه مصوب مربوط کنترل شود.
دروس دانشگاهی مهم
نام و ترتیب درسها ممکن است بین دانشگاهها و برنامههای مصوب تغییر کند، اما درسهای زیر هسته رایج دوره کارشناسی را تشکیل میدهند.
دروس پایه و شناخت منابع طبیعی
گیاهشناسی
اکولوژی
آمار و روشهای اندازهگیری
زمینشناسی
خاکشناسی عمومی
هواشناسی و اقلیمشناسی
دروس تخصصی مرتع
شناخت و طبقهبندی گیاهان مرتعی
اصول مرتعداری
ارزیابی مراتع
اصلاح و احیای مراتع
مدیریت چرا
بومشناسی مرتع
دروس تخصصی آبخیزداری
هیدرولوژی
فرسایش و حفاظت خاک
اصول آبخیزداری
مدیریت حوزههای آبخیز
کنترل سیلاب
آشنایی با عملیات آبخیزداری
دروس عملی و مکانی
نقشهبرداری
کاربرد سامانههای اطلاعات جغرافیایی
سنجش از دور
بازدید و کار صحرایی
پروژه کارشناسی
آینده شغلی
مسیرهای شغلی و صنایع مرتبط
در ایران میتوان سه مسیر اصلی را برای فعالیت فارغالتحصیلان این رشته در نظر گرفت.
فعالیت در دستگاههای دولتی
در دستگاههای دولتی مانند ادارات منابع طبیعی و آبخیزداری، ورود به کار از طریق فراخوان، آزمون استخدامی یا همکاری قراردادی انجام میشود. شرایط، مدرک مورد نیاز و ظرفیت هر فراخوان را باید جداگانه بررسی کرد.
فعالیت در شرکتهای مشاور و پیمانکار
در شرکتهای مشاور منابع طبیعی و پیمانکاران طرحهای حفاظت خاک، آبخیزداری و احیای مرتع، نوع فعالیت به قرارداد پروژه وابسته است. مهارتهای زیر در این مسیر اهمیت دارند:
تهیه گزارش فنی
انجام برداشت میدانی
تهیه نقشه
مستندسازی پروژه
سابقه کارآموزی نیز میتواند به شناخت بهتر فرایندهای اجرایی کمک کند.
فعالیت پژوهشی و پروژهای
مسیر سوم شامل فعالیت پژوهشی یا پروژهای با دانشگاهها، مؤسسههای پژوهشی و مجریان طرحها میشود. در این مسیر، موارد زیر از صرف داشتن عنوان مدرک اهمیت بیشتری دارند:
نمونهکار
توانایی تحلیل داده
مهارت گزارشنویسی
ارتباط حرفهای با استاد یا مدیر پروژه
وضعیت بازار کار
با توجه به ماهیت فرصتهایی که در دستگاههای دولتی، شرکتهای مشاور و پروژههای منابع طبیعی تعریف میشوند، میتوان بازار کار این رشته را محدودتر و وابستهتر به پروژه دانست. این ارزیابی، جمعبندی تفسیری است و آمار رسمی مقایسهای به شمار نمیآید.
تعداد فرصتهای شغلی، نوع قرارداد و ثبات کار با عوامل زیر تغییر میکنند:
بودجه طرحها
فراخوانهای استخدامی
میزان فعالیت شرکتهای مشاور
کارهای اداری و کارشناسی در مراکز سازمانی و استانها انجام میشوند، اما بخش مهمی از برداشتهای میدانی و اجرای پروژهها در شهرستانها، مناطق روستایی و عرصههای طبیعی انجام میشود. به همین دلیل، آمادگی برای سفر و حضور در محل پروژه میتواند گزینههای شغلی شما را افزایش دهد.
در آگهیها و پروژههای مرتبط، مهارتهای زیر بهعنوان امتیاز یا نیاز شغلی دیده میشوند:
کار با سامانههای اطلاعات جغرافیایی
سنجش از دور
تحلیل داده
گزارشنویسی فنی
شناخت پوشش گیاهی
تجربه صحرایی
برای ارزیابی وضعیت روز بازار کار، بهتر است آگهیهای چند ماه اخیر را بر اساس عنوان شغلی، نوع قرارداد و مهارتهای پرتکرار مقایسه کنید.
درآمد و عوامل مؤثر بر آن
درآمد در مشاغل این رشته به عوامل زیر بستگی دارد:
نوع قرارداد
دولتی یا خصوصی بودن محل کار
سابقه میدانی
شهر محل فعالیت
میزان مسئولیت در پروژه
کارشناس تازهکار در شرکت مشاور ممکن است با قراردادهایی روبهرو شود که از نظر مدت قرارداد، تعداد ماههای فعال پروژه و نظم پرداخت با یکدیگر تفاوت دارند.
تخصص در حوزههای زیر میتواند ارزش کاری فرد را افزایش دهد:
طراحی و ارزیابی طرحهای آبخیزداری
مدلسازی روانآب
کار با نقشه و دادههای مکانی
مدیریت پروژه
تهیه اسناد فنی
سابقه اجرای پروژه در مناطق مختلف و توانایی برقراری ارتباط با جوامع محلی نیز میتواند بر افزایش مسئولیت فرد اثر بگذارد.
در فعالیتهای پروژهای، درآمد به استمرار قرارداد، میزان مسئولیت، توان جذب مشتری و تعداد ماههای فعال بستگی دارد. به همین دلیل، مقایسه درآمد این نوع فعالیت با استخدام ثابت بدون بررسی این عوامل نتیجه قابلاعتمادی ایجاد نمیکند.
چشمانداز آینده
خشکسالی، سیلابهای ناگهانی، فرسایش خاک و فشار بر مراتع، نیاز به مدیریت حوزههای آبخیز را همچنان حفظ میکنند. در پژوهش و بخشی از پروژههای اجرایی، ابزارها و روشهای زیر اهمیت بیشتری پیدا کردهاند:
تصاویر ماهوارهای
دادههای مکانی
مدلهای هیدرولوژیک
پایش دورهای پوشش گیاهی
سرعت استفاده از این ابزارها در همه دستگاهها یکسان نیست.
در شرکتهای مشاور: توانایی تبدیل داده به نقشه و گزارش اجرایی مزیت عملی ایجاد میکند.
در دستگاههای دولتی: شناخت مقررات، فرایندهای اداری و شرایط اجرای طرح اهمیت بیشتری پیدا میکند.
در پژوهش: نیز کیفیت داده، روششناسی و توان تحلیل اهمیت بیشتری دارند.
این روندها جای مشاهده میدانی، نمونهبرداری و گفتوگو با بهرهبرداران را نمیگیرند. برای اجرای طرح، اعتبارسنجی داده در عرصه، شناخت شرایط محلی و توجه به معیشت دامداران همچنان ضرورت دارند.
ادامه تحصیل در مرتع و آبخیزداری
ادامه تحصیل در ایران
مسیر ادامه تحصیل در ایران میتواند شامل کارشناسی ارشد در حوزههایی مانند موارد زیر باشد.
علوم مرتع
مدیریت حوزههای آبخیز
آبخیزداری
رشتههای نزدیک به منابع طبیعی
عنوان دقیق رشته، گرایش، ظرفیت و شرایط پذیرش را باید در دفترچه همان سال سازمان سنجش و اطلاعیه دانشگاه بررسی کنید.
اگر هدفتان اجرای طرح است، بهتر است مسیر کاربردی را بر اساس معیارهای زیر ارزیابی کنید:
دسترسی به عرصه مطالعاتی
امکان کار با دادههای مکانی
امکان انجام برداشت میدانی
ارتباط با دستگاههای اجرایی
اگر هدفتان پژوهش یا تدریس است، معیارهای زیر اهمیت بیشتری دارند:
استاد فعال
امکانات آزمایشگاهی
موضوع پایاننامه
روششناسی پژوهش
امکان انتشار پژوهش
دوره دکتری بیشتر برای پژوهش، تدریس دانشگاهی و فعالیتهای تخصصی تحقیقاتی انتخاب میشود. شرایط پذیرش و ارزیابی آن نیز از مقررات همان سال دانشگاه و دفترچه مربوطه پیروی میکند. پیش از انتخاب دانشگاه، بهتر است برنامه درسی، سابقه استاد و نوع پروژههای دانشکده را مقایسه کنید.
ادامه تحصیل در خارج از کشور
برای ادامه تحصیل در خارج از کشور، بهتر است جستوجوی خود را فقط به نام «مرتع و آبخیزداری» محدود نکنید. برنامههای زیر نیز ممکن است با محتوای این رشته همپوشانی داشته باشند:
منابع طبیعی
علوم مرتع
مدیریت حوزه آبخیز
حفاظت خاک
بومشناسی
هیدرولوژی
علوم محیط زیست
پیش از ارسال درخواست، موارد زیر را باید در صفحه رسمی دانشگاه بررسی کنید:
معادلسازی درسها
ارتباط پروژه کارشناسی با موضوع برنامه
پژوهشی یا کاربردی بودن دوره
زبان آموزش
شرط زبان
مهلت درخواست
مدارک تحصیلی مورد نیاز
برای برنامههای پژوهشی، پایاننامه و ارتباط موضوعی با استاد اهمیت دارند. برای برنامههای کاربردی نیز نمونهکار در زمینه نقشه، تحلیل مکانی یا گزارش پروژه میتواند مفید باشد.
برای آمادهسازی درخواست، ممکن است چند ماه برای ترجمه مدارک، شرکت در آزمون زبان، آمادهسازی رزومه و انگیزهنامه و مکاتبه با دانشگاه نیاز داشته باشید. بازه دقیق این فرایند به کشور و برنامه مورد نظر بستگی دارد. دریافت کمکهزینه، اثبات تمکن مالی و دریافت ویزا قطعی نیستند و شرایط آنها را باید از وبسایت رسمی دانشگاه و نهاد مهاجرتی کشور مقصد بررسی کنید.
ارزیابی مزایا و چالشهای رشته
انتخاب مرتع و آبخیزداری نیازمند توجه همزمان به فرصتها و دشواریهای آن است؛ در ادامه، مهمترین موارد در دو بخش آمدهاند.
مزایای رشته
-
پیوند مستقیم با مسائل واقعی سرزمین
درسها به موضوعاتی مانند فرسایش خاک، سیلاب، خشکسالی و تخریب مرتع میپردازند. مسائلی که در بسیاری از مناطق ایران قابل مشاهدهاند.
-
ترکیب کار میدانی و تحلیل
رشته فقط نظری نیست و مشاهده عرصه، نمونهبرداری، نقشهخوانی و تحلیل داده را کنار مباحث اکولوژی و مدیریت قرار میدهد.
-
امکان فعالیت در پروژههای متنوع
پروژههای مرتعداری، حفاظت خاک، آبخیزداری، پایش پوشش گیاهی و مدیریت منابع طبیعی مسیرهای متفاوتی برای کسب تجربه ایجاد میکنند.
-
قابلیت پیوند با فناوری مکانی
یادگیری سامانههای اطلاعات جغرافیایی، سنجش از دور و تحلیل داده میتواند تواناییهای تخصصی شما را از آموزش صرفاً کلاسمحور فراتر ببرد.
چالشهای رشته
-
بازار کار محدود و پروژهمحور
تعداد فرصتهای پایدار محدود است و بخشی از کارها به قراردادهای مشاوران و بودجه طرحهای منابع طبیعی وابسته میماند.
-
کار در مناطق دور از شهر
بازدید و اجرای پروژه ممکن است به سفر، اقامت موقت و کار در شرایط جوی یا جغرافیایی دشوار نیاز داشته باشد.
-
فاصله میان دانش و اجرای طرح
دانستن مفاهیم دانشگاهی کافی نیست. تهیه گزارش فنی، برآورد، نقشه، هماهنگی اجرایی و شناخت شرایط محلی باید جداگانه تمرین شود.
-
وابستگی نتیجه به همکاری محلی
مدیریت چرا یا اجرای عملیات آبخیزداری بدون گفتوگو با بهرهبرداران محلی ممکن است با مقاومت یا شکست اجرایی روبهرو شود.
-
رقابت برای موقعیتهای دولتی
مدرک این رشته استخدام دولتی را تضمین نمیکند و پذیرش در هر موقعیت به شرایط فراخوان، آزمون و ظرفیت دستگاه مربوط است.
فاصله دانشگاه تا بازار کار
دانشگاه مبانی مهمی مانند اکولوژی، خاک، هیدرولوژی و مدیریت مرتع را آموزش میدهد، اما بازار کار از کارشناس انتظار دارد که این دانش را به خروجی اجرایی تبدیل کند. نمونه این خروجیها شامل موارد زیر میشوند:
نقشه حوزه آبخیز
گزارش ارزیابی مرتع
تحلیل فرسایش
برنامه مدیریت چرا
گزارش پایش پوشش گیاهی
برای جبران این فاصله، بهتر است پروژه واقعی را از مرحله جمعآوری داده تا تحلیل و ارائه نتیجه پیش ببرید. خروجی قابلقبول باید دستکم موارد زیر را دربر بگیرد:
یک نقشه یا جدول داده
شرح روش
محدودیتها
نتیجه قابلفهم
برای مثال، در پروژه ارزیابی مرتع باید محدوده مطالعه، روش نمونهبرداری، شاخصهای ارزیابی، نتایج و پیشنهاد مدیریتی مشخص شوند.
برای سنجش پیشرفت، میتوانید از روشهای زیر استفاده کنید:
بازبینی استاد یا کارشناس حوزه
مقایسه نتایج با دادهها و منابع معتبر
کنترل موقعیت مکانی
بررسی امکان بازتولید محاسبات
نسخه نهایی پروژه را باید همراه با نقشهها، داده خام یا نمونه داده، روش جمعآوری، فرضها و محدودیتها مستند کنید تا امکان ارزیابی آن در مصاحبه یا همکاری پروژهای فراهم شود.
پرسشهای رایج درباره مرتع و آبخیزداری
اگر درباره این رشته پرسشی دارید، ممکن است پاسخ آن را در میان موارد زیر پیدا کنید.
کار روزانه کارشناس مرتع یا آبخیزداری شامل چیست؟
بخشی از کار در عرصه و برای برداشت یا پایش است و بخشی به تحلیل داده، نقشهسازی، گزارش فنی، هماهنگی پروژه و گفتوگو با بهرهبرداران اختصاص دارد.
برای این رشته چه ابزارهایی را باید یاد گرفت؟
سامانههای اطلاعات جغرافیایی، ابزارهای سنجش از دور، تصاویر ماهوارهای و نرمافزارهای مدلسازی هیدرولوژیک کاربرد دارند. ابزار دقیق به نوع موقعیت شغلی بستگی دارد.
آیا کار در این رشته همیشه در فضای باز انجام میشود؟
خیر. برداشت و بازدید میدانی با تحلیل داده، تهیه نقشه، گزارشنویسی و کار اداری ترکیب میشود. سهم هرکدام به پروژه و سازمان بستگی دارد.
برای انتخاب بین مرتعداری و آبخیزداری به چه چیزی توجه کنیم؟
اگر به پوشش گیاهی، علوفه و مدیریت چرا علاقه دارید، مرتعداری مناسبتر است. اگر آب، خاک، روانآب و سیلاب برای شما جذابتر است، آبخیزداری را بررسی کنید.
برای ساخت نمونهکار دانشجویی چه خروجیای مناسب است؟
یک نقشه حوزه آبخیز یا گزارش ارزیابی مرتع مناسب است، بهشرط آنکه داده، روش، محدودیت، نتیجه و پیشنهاد اجرایی آن روشن و قابلبررسی باشد.
آیا ادامه تحصیل برای ورود به کار ضروری است؟
ضروری بودن آن به موقعیت بستگی دارد. برای برخی کارهای اجرایی کارشناسی کافی است، اما پژوهش، تدریس و بعضی تخصصهای ارشد به تحصیلات تکمیلی نیاز دارند.
آموزشهای مرتبط در فرادرس
-
آموزش هیدرولوژی مهندسی + مفاهیم کلیدی
-
آموزش تحلیل و مدیریت سیستم های منابع آب 1
-
آموزش جی آی اس GIS و سنجش از دور در R
-
آموزش شبیه سازی جریان رودخانه در نرم افزار IHACRES با مدل بارش – رواناب
-
آموزش نرم افزار RockWare AqQA – بررسی کیفی آب های زیرزمینی
-
آموزش اقتصاد منابع طبیعی و محیط زیست (رایگان) + گواهینامه
-
آبخوان چیست؟ – به زبان ساده
