معرفی و تعریف
برنامهریزی حسابرسی و ارزیابی ریسک، توانایی طراحی رسیدگی‌های حسابرسی بر پایه شناخت واحد تجاری، محیط فعالیت، صورتهای مالی و کنترلهای داخلی آن است. حسابرس با این مهارت تعیین میکند کدام حوزه‌ها احتمال تحریف بااهمیت بیشتری دارند و چه رسیدگی‌هایی باید با چه دامنه و زمان‌بندی انجام شوند. استاندارد حسابرسی ۳۱۵ ایران، شناخت واحد تجاری و محیط آن و ارزیابی ریسکهای تحریف بااهمیت را مبنای این قضاوت می‌داند؛ متن و نسخه جاری استانداردها از طریق سازمان حسابرسی قابل پیگیری است.
هدف این مهارت، بررسی همه اسناد بدون اولویت نیست. حسابرس باید ریسک ذاتی، ریسک کنترل و اهمیت نسبی اقلام را تحلیل کند؛ سپس منابع تیم حسابرسی را به حساب‌ها، معاملات و کنترل‌هایی اختصاص دهد که می‌توانند بر نتیجه حسابرسی اثر بیشتری بگذارند. استاندارد حسابرسی ۳۲۰ ایران، کاربرد اهمیت در برنامهریزی و اجرای حسابرسی را تشریح میکند.
حسابرس مستقل، حسابرس داخلی، سرپرست حسابرسی و کارکنان مؤسسات حسابرسی از این مهارت استفاده می‌کنند. خروجی عملی آن معمولاً شامل شناخت کسب‌وکار، تعیین سطح اهمیت، ارزیابی ریسک، برنامه حسابرسی و برنامه زمان‌بندی رسیدگی‌ها است.
این مهارت را با نام‌های دیگری نیز می‌شناسند:
- برنامهریزی و ارزیابی ریسک حسابرسی
- ارزیابی ریسک در حسابرسی
- برنامهریزی رسیدگی‌های حسابرسی
- Audit Planning and Risk Assessment
اهمیت و کاربردها
چرا این مهارت مهم است؟
کیفیت برنامهریزی، تعیین میکند تیم حسابرسی وقت خود را کجا صرف کند و برای هر ادعا چه شواهدی گردآورد. برنامه ضعیف ممکن است باعث شود یک ریسک مهم نادیده بماند یا زمان زیادی صرف آزمون حوزه‌های کم‌اهمیت شود. استاندارد حسابرسی ۳۰۰ ایران، برنامهریزی حسابرسی صورتهای مالی را برای انجام اثربخش کار و تعیین راهبرد کلی و برنامه حسابرسی ضروری می‌داند.
در مؤسسات حسابرسی، این مهارت از سطح کارآموزی به بعد به‌تدریج اهمیت بیشتری پیدا میکند؛ زیرا کارکنان باید منطق انتخاب نمونه، اولویت رسیدگی‌ها و ارتباط ریسک با روش حسابرسی را درک کنند. استاندارد حسابرسی ۳۳۰ ایران، طراحی و اجرای پاسخ‌های حسابرس به ریسکهای ارزیابی‌شده را توضیح می‌دهد. در حسابرسی داخلی نیز برای تهیه برنامه سالانه حسابرسی و تمرکز بر فرایندهای پرریسک کاربرد دارد.
در ایران، یادگیرنده باید هنگام تهیه برنامه و کاربرگ، نسخه جاری استانداردهای حسابرسی منتشرشده از سوی سازمان حسابرسی و رویه‌های مصوب مؤسسه حسابرسی را بررسی کند. برای مثال، چرخه فروش و وصول، موجودی کالا، پرداخت‌ها یا معاملات با اشخاص وابسته، بسته به صنعت و ساختار کنترلهای شرکت می‌توانند اولویت‌های متفاوتی داشته باشند.
برآورد ۱۲۰ ساعت برای فردی مناسب است که پیش‌زمینه مقدماتی حسابداری، صورتهای مالی و حسابرسی دارد و علاوه بر مطالعه، حدود ۳ پروژه عملی انجام می‌دهد. فردی با این پیش‌زمینه معمولاً با ۸۰ تا ۱۲۰ ساعت تمرین به سطح کاربردی اولیه می‌رسد؛ فردی که با حسابداری و حسابرسی آشنا نیست، معمولاً به ۱۶۰ تا ۲۴۰ ساعت، شامل یادگیری پیش‌نیازها و تمرین کاربرگها، نیاز دارد.
کاربردها
-
تدوین استراتژی کلی حسابرسی
تعیین دامنه کار، اعضای تیم، زمان‌بندی کلی و حوزه‌های اصلی تمرکز پیش از شروع آزمون‌های تفصیلی؛ رویکردی که استاندارد حسابرسی ۳۰۰ ایران برای برنامهریزی حسابرسی تشریح میکند.
-
شناسایی ریسک تحریف بااهمیت
تحلیل حساب‌ها، معاملات و افشاهایی که به دلیل پیچیدگی، برآوردهای مدیریت یا ضعف کنترل‌ها احتمال خطای بیشتری دارند؛ مطابق رویکرد ارزیابی ریسک در استاندارد حسابرسی ۳۱۵ ایران.
-
تعیین اهمیت و اهمیت عملکردی
انتخاب مبنای مناسب برای اهمیت و استفاده از آن در طراحی دامنه رسیدگی و ارزیابی اثر اشتباهات کشف‌شده، با توجه به مفاهیم مطرح‌شده در استاندارد حسابرسی ۳۲۰ ایران.
-
ارزیابی کنترلهای چرخه‌های مالی
بررسی طراحی و اجرای کنترل‌ها در چرخه‌هایی مانند فروش، خرید، دریافت و پرداخت برای تعیین اتکای ممکن به کنترل‌ها و ارزیابی ریسک کنترل.
-
طراحی برنامه حسابرسی برای هر سرفصل
تبدیل ریسکهای شناسایی‌شده به روش‌های رسیدگی مشخص، مانند آزمون کنترل، آزمون محتوا، تأییدیه‌گیری یا تحلیل روند؛ در چارچوب پاسخ به ریسکهای ارزیابی‌شده در استاندارد حسابرسی ۳۳۰ ایران.
-
برنامهریزی حسابرسی داخلی مبتنی بر ریسک
اولویتبندی فرایندها و واحدهای سازمانی برای برنامه سالانه حسابرسی داخلی بر پایه ریسک و اثر کسب‌وکاری.
ابزارهای مرتبط
پیش‌نیازها
پیش از شروع، بهتر است با موارد زیر آشنا باشید.
- مهارت حسابرسی و اطمینان‌بخشی Auditing and Assurance
- مهارت حسابداری مالی و ثبت اسناد حسابداری Financial Accounting and Bookkeeping
- مهارت تحلیل صورتهای مالی Financial Statement Analysis
- مهارت مستندسازی و کنترلهای داخلی حسابداری Accounting Documentation and Internal Controls
- مهارت کاربست استانداردهای حسابداری ایران Application of Iranian Accounting Standards
- آشنایی مقدماتی با استانداردهای حسابرسی ایران
- توانایی خواندن صورتهای مالی و یادداشت‌های توضیحی
مسیر یادگیری برنامهریزی حسابرسی و ارزیابی ریسک
-
۱۵ ساعت
منطق ریسک و هدف حسابرسی را توضیح می‌دهید
رابطه هدف حسابرسی، ادعاهای مدیریت، شواهد کافی و مناسب و ریسک حسابرسی را یاد بگیرید. تفاوت ریسک ذاتی، ریسک کنترل و ریسک عدم کشف را با مثال‌هایی از موجودی کالا، فروش نسیه و برآورد ذخایر تمرین کنید. سپس مفهوم ریسک تحریف بااهمیت را در سطح صورتهای مالی و در سطح ادعاهای مرتبط با مانده حساب‌ها، گروه معاملات و افشاها بررسی کنید. برای تطبیق مفاهیم با الزامات ایران، نسخه لازم‌الاجرا و مرتبط استاندارد حسابرسی ۳۱۵ را از منبع رسمی بررسی کنید.
-
۲۰ ساعت
کسب‌وکار و فرایندهای واحد مورد رسیدگی را می‌شناسید
برای یک شرکت فرضی یا یک واحد تجاری با اطلاعات عمومی در دسترس، مدل درآمدی، ساختار مالکیت، منابع تأمین مالی، مقررات اثرگذار و شاخص‌های مالی مهم را خلاصه کنید. سپس چرخه‌های فروش و وصول، خرید و پرداخت، حقوق و دستمزد و موجودی را به‌صورت شرح فرایند یا فلوچارت مستند کنید. در هر چرخه، نقاطی را که احتمال وقوع تحریف دارند و کنترلهای مرتبط را مشخص کنید. فلوچارت را در Microsoft Visio و مستندات شناخت را در Microsoft Word تهیه کنید.
-
۲۵ ساعت
اهمیت و ریسکهای بااهمیت را تعیین می‌کنید
مبنای مناسب تعیین اهمیت را با توجه به ماهیت واحد و استفاده‌کنندگان صورتهای مالی انتخاب کنید. میان اهمیت صورتهای مالی به‌عنوان یک مجموعه، اهمیت عملکردی و آستانه تحریف‌های ناچیز تمایز بگذارید. برای هر سرفصل مهم، احتمال وقوع تحریف و بزرگی اثر احتمالی آن را بررسی کنید و دلیل قضاوت خود را در کاربرگ Microsoft Excel ثبت کنید. مفاهیم اهمیت و کاربرد آن در برنامهریزی و اجرای حسابرسی را با نسخه لازم‌الاجرا و مرتبط استاندارد حسابرسی ۳۲۰ تطبیق دهید.
-
۲۵ ساعت
کنترلهای داخلی و ریسک کنترل را ارزیابی می‌کنید
کنترلهای کلیدی هر چرخه را شناسایی کنید، مانند مجوزدهی، تفکیک وظایف، تطبیق، بازبینی مدیریت و کنترل دسترسی. برای هر کنترل، ریسک مورد پوشش، نحوه طراحی، شواهد اجرای کنترل و پیامد احتمالی ضعف آن را ثبت کنید. میان شناخت طراحی کنترل، احراز اجرای آن و آزمون اثربخشی عملیاتی تفاوت بگذارید. سپس ارزیابی خود را با الزامات استاندارد حسابرسی ۳۱۵ و در صورت طراحی آزمون کنترل، با الزامات مرتبط استاندارد حسابرسی ۳۳۰ تطبیق دهید.
-
۲۰ ساعت
پاسخ حسابرسی متناسب با ریسک طراحی می‌کنید
هر ریسک ارزیابی‌شده را به هدف و روش رسیدگی مرتبط کنید. مشخص کنید چه زمانی آزمون کنترل مناسب است و چه زمانی باید از روش‌های تحلیلی یا آزمون جزئیات استفاده شود. برای نمونه، در بررسی ریسک شناسایی زودهنگام درآمد، می‌توان تاریخ ثبت فروش را با اسناد تحویل کالا و شرایط شناسایی درآمد تطبیق داد و در صورت لزوم آزمون برش زمانی انجام داد. روش‌های انتخاب‌شده را با الزامات استاندارد حسابرسی ۳۳۰ تطبیق دهید.
-
۱۵ ساعت
برنامه حسابرسی قابل اجرا تهیه می‌کنید
برای یک مجموعه صورت مالی فرضی، راهبرد کلی و برنامه تفصیلی حسابرسی تهیه کنید. برنامه تفصیلی باید سرفصل یا حوزه مورد رسیدگی، هدف و ریسک مرتبط، روش حسابرسی، دامنه رسیدگی، زمان اجرا و مستندات مورد انتظار را مشخص کند. در صورت نیاز، مسئول اجرا و زمان‌بندی هر فعالیت را نیز تعیین کنید. ماتریس ریسک و زمان‌بندی را در Microsoft Excel و برنامه تفصیلی را در Microsoft Word آماده کنید. در پایان، برنامه را با توجه به اطلاعات جدید و نتایج رسیدگی‌ها بازنگری کنید.
زمان تقریبی یادگیری
برآورد مجموع زمان آموزش، مطالعه و تمرین تا رسیدن به سطح کاربردی؛ بسته به پیش‌زمینه شما میتواند کمتر یا بیشتر باشد.
پروژه‌های تمرینی
در ادامه، مهم‌ترین موارد این بخش به تفکیک معرفی شده‌اند.
-
پرونده برنامهریزی برای یک شرکت بازرگانی فرضی
توضیح پروژه: از صورتهای مالی فرضی یا صورتهای مالی منتشرشده یک شرکت بازرگانی استفاده کنید. شناخت واحد، مبنای تعیین اهمیت، ریسکهای مرتبط با فروش، موجودی کالا و حساب‌های دریافتنی و روش‌های رسیدگی پیشنهادی را در یک پرونده مستند کنید. اگر از اطلاعات واقعی استفاده می‌کنید، منبع آن‌ها را مشخص کنید و اطلاعات محرمانه را وارد پرونده تمرینی نکنید.
-
نقشه ریسک چرخه فروش و وصول
توضیح پروژه: فرایند فروش نسیه تا وصول وجه را ترسیم کنید. برای چند ریسک محتمل، ادعای مالی مرتبط، کنترل موجود، ضعف احتمالی کنترل و روش رسیدگی متناسب را در یک ماتریس ثبت کنید. برای هر پاسخ حسابرسی، توضیح دهید چه شواهدی باید گردآوری شود.
-
بازنگری برنامه پس از کشف یک نشانه خطر
توضیح پروژه: فرض کنید مطالبات معوق افزایش یافته یا مغایرتی در موجودی مشاهده شده است. توضیح دهید ابتدا چه اطلاعات و شواهدی را بررسی می‌کنید، این یافته چگونه میتواند بر ارزیابی ریسک اثر بگذارد و آیا لازم است ماهیت، زمان‌بندی یا دامنه روش‌های رسیدگی تغییر کند. دلیل تغییر برنامه را مستند کنید.
پرسش‌های رایج درباره برنامهریزی حسابرسی و ارزیابی ریسک
در این بخش، به تعدادی از پرسش‌های رایج درباره این مهارت پاسخ داده شده است.
آیا برنامهریزی حسابرسی فقط در ابتدای کار انجام میشود؟
خیر. برنامهریزی از ابتدای کار شروع میشود، اما با دریافت اطلاعات جدید، مشاهده ضعف کنترل یا کشف اشتباهات باید بازنگری شود.
تفاوت ریسک ذاتی و ریسک کنترل چیست؟
ریسک ذاتی به میزان آسیبپذیری یک ادعا در برابر تحریف، پیش از در نظر گرفتن اثر کنترلهای مرتبط، اشاره دارد. ریسک کنترل به احتمال آن مربوط است که کنترلهای داخلی نتوانند از وقوع تحریف جلوگیری کنند یا آن را بهموقع شناسایی و اصلاح کنند.
آیا حسابرس باید همه اسناد شرکت را بررسی کند؟
خیر، در بسیاری از موارد نیازی به بررسی تکتک اسناد نیست. حسابرس بر اساس هدف رسیدگی، ریسک، اهمیت و ویژگیهای جامعه مورد بررسی، روش مناسب را انتخاب میکند. این روش ممکن است شامل نمونهگیری، انتخاب اقلام خاص یا در شرایط مناسب بررسی تمام اقلام یک جامعه باشد.
برای یادگیری این مهارت، اکسل چقدر لازم است؟
Excel برای تهیه ماتریس ریسک و کنترل، تحلیل اولیه دادهها و تنظیم برخی کاربرگها ابزار مفیدی است. میزان نیاز به آن به نوع کار و رویه مؤسسه بستگی دارد، اما استفاده از نرمافزار جایگزین شناخت استانداردهای حسابرسی، ارزیابی شواهد و قضاوت حرفهای نمیشود.
این مهارت برای حسابرس داخلی هم کاربرد دارد؟
بله. حسابرس داخلی از ارزیابی ریسک برای اولویتبندی فرایندها، انتخاب مأموریتهای حسابرسی و طراحی برنامه سالانه مبتنی بر ریسک استفاده میکند.
تفاوت ارزیابی ریسک در حسابرسی مستقل و حسابرسی داخلی چیست؟
در حسابرسی مستقل صورتهای مالی، ارزیابی ریسک با هدف شناسایی و پاسخگویی به ریسکهای تحریف بااهمیت در صورتهای مالی انجام میشود. در حسابرسی داخلی، ارزیابی ریسک میتواند برای اولویتبندی فرایندها، واحدها و ماموریتهای حسابرسی داخلی و تدوین برنامه مبتنی بر ریسک به کار رود. هدف و دامنه هر دو به نوع مأموریت و الزامات مربوط بستگی دارد.
