معرفی و تعریف
ارائه و تسهیلگری آموزش، توانایی اجرای جلسههای یادگیری بهگونهای است که شرکتکنندگان فقط شنونده نباشند، بلکه مفهوم را بفهمند، تمرین کنند، پرسش بپرسند و بتوانند آموخته را در کار خود استفاده کنند. این مهارت شامل توضیح روشن محتوا، هدایت گفتوگو، مدیریت زمان، پاسخگویی به پرسشها و تنظیم روند جلسه با توجه به واکنش شرکتکنندها است.
تفاوت تسهیلگر و سخنران
تسهیلگر آموزش با سخنران صرف تفاوت دارد. سخنران عمدتا اطلاعات منتقل میکند، اما تسهیلگر فضا و فعالیتی اداره میکند که یادگیرندگان در آن تجربه، مسئله و راهحل خود را وارد فرایند یادگیری کنند. برای نمونه، در یک کارگاه آموزش نرمافزار، او میان توضیح کوتاه، نمایش عملی، تمرین فردی و بررسی خطاهای رایج تعادل برقرار میکند.
کاربرد در سازمانها
در سازمانهای ایرانی، این مهارت میتواند بخشی از مسئولیت کارشناس آموزش، کارشناس آموزش و توسعه، مدرس داخلی یا متخصصی باشد که انتقال دانش درونسازمانی را بر عهده دارد. کاربرد آن به کلاس حضوری محدود نیست و در جلسه معارفه کارکنان جدید، آموزش فرایندهای سازمانی، کارگاههای مهارتی و وبینار نیز دیده میشود.
ابزارهای اجرای آموزش
برای اجرای جلسه، Microsoft PowerPoint میتواند برای نمایش ساختار و مثالها، Miro برای فعالیتهای گروهی، Google Forms برای نظرسنجی و دریافت بازخورد، Moodle برای ارائه محتوای دوره و پیگیری فعالیتها، و Microsoft Excel برای جمعبندی حضور و بازخورد شرکتکنندگان به کار رود.
این مهارت را با نامهای دیگری نیز میشناسند:
- تسهیلگری آموزشی
- تسهیلگری کارگاه آموزشی
- Training Facilitation
- Workshop Facilitation
اهمیت و کاربردها
چرا این مهارت مهم است؟
کیفیت محتوای آموزشی بهتنهایی نتیجه یادگیری را تضمین نمیکند. اگر مدرس نتواند سطح مخاطبان را تشخیص دهد، تمرین را هدایت کند یا ابهامها را بهموقع رفع کند، حتی یک دوره خوب هم ممکن است به جلسهای یکطرفه و کماثر تبدیل شود.
کاربرد در موقعیتهای شغلی
در موقعیتهای شغلی مانند کارشناس آموزش، کارشناس آموزش و توسعه و مدرس داخلی، ممکن است اجرای بخشی از دورهها، جلسههای معارفه، آموزشهای فرایندی یا کارگاههای مهارتی به فرد سپرده شود. در این موقعیتها، توانایی اداره گروههای ناهمگون، حفظ زمانبندی و برخورد حرفهای با پرسش یا مقاومت شرکتکنندگان، بخش مهمی از کیفیت اجرای آموزش است.
این مهارت برای مدیران، سرپرستان و متخصصانی که دانش تخصصی را به همکاران منتقل میکنند نیز ارزشمند است. با این حال، تسهیلگری جای دانش موضوعی را نمیگیرد؛ مدرس باید هم بر محتوای جلسه و هم بر فرایند یادگیری گروه مسلط باشد.
مدت زمان رسیدن به سطح کاربردی
فردی که پیشنیازهای این صفحه را دارد، حدود ۱۲۰ ساعت زمان برای یادگیری این مهارت نیاز دارد. اگر در هفته حدود ۸ تا ۱۰ ساعت مطالعه و تمرین انجام دهید، رسیدن به سطح کاربردی معمولا حدود ۳ تا ۴ ماه زمان میبرد. سطح کاربردی یعنی بتوانید یک جلسه ۳۰ تا ۶۰ دقیقهای را طراحی، اجرا، بازخوردگیری کرده و بر اساس بازخورد اصلاح کنید؛ نه اینکه صرفا با اصول آن آشنا باشید.
کاربردها
-
برگزاری کارگاههای توسعه مهارت کارکنان
هدایت کارگاههایی مانند ارتباط مؤثر، کار با ابزارهای سازمانی یا مهارتهای مدیریتی با ترکیبی از توضیح، تمرین و بازخورد. ابزاهایی مانند Microsoft PowerPoint میتواند ساختار جلسه و مثالها را نمایش دهد.
-
آموزش بدو ورود کارکنان
ارائه بخشهای آموزشی فرایند معارفه و ایجاد فرصت برای پرسش درباره سیاستها، ابزارها و شیوه کار سازمان.
-
آموزش فرایند یا سامانه جدید
آموزش مرحلهبهمرحله یک فرایند کاری یا سامانه به کاربران و تشخیص بخشهایی که به تمرین یا توضیح دوباره نیاز دارند.
-
تسهیل وبینار و کلاس آنلاین
مدیریت گفتوگو، نظرسنجی، چت، اتاقهای تمرین و پرسشوپاسخ در جلسههای آنلاین. ابزار Google Forms برای نظرسنجی کوتاه و دریافت بازخورد پس از جلسه کاربرد دارد.
-
انتقال دانش درون تیمی
اداره جلسههای انتقال تجربه که اعضای تیم در آن یک روش، ابزار یا تجربههای بهدستآمده از کار را به دیگران آموزش میدهند. ابزار Miro میتواند برای ثبت ایدهها و خروجی فعالیت گروهی استفاده شود.
-
جمعبندی و بازخورد پس از آموزش
مرور نکات کلیدی، دریافت بازخورد شرکتکنندگان و ثبت نکاتی که برای بهبود اجرای بعدی باید پیگیری شوند. ابزار Microsoft Excel برای دستهبندی بازخوردها و مرور الگوهای تکرارشونده مفید است.
-
مدیریت محتوای دورههای سازمانی
ارائه فایلها، تمرینها و اطلاعیههای دوره در یک سامانه مدیریت یادگیری مانند Moodle و پیگیری تکمیل فعالیتها.
ابزارهای مرتبط
پیشنیازها
شروع این مهارت با دانستن پیشنیازهای زیر هموارتر میشود.
- تسلط کافی بر موضوعی که قرار است آموزش داده شود
- توانایی پایه در گفتار روشن و شنیدن فعال
مسیر یادگیری ارائه و تسهیلگری آموزش
-
۱۵ ساعت
شناخت تفاوت آموزش، ارائه و تسهیلگری
تفاوت انتقال یکطرفه محتوا با یادگیری فعال را بشناسید. بررسی کنید که در چه زمانهایی توضیح مستقیم مناسب است و در چه زمانهایی باید از پرسش، گفتوگوی گروهی، تمرین یا حل مسئله استفاده کنید.
یک موضوع ساده را انتخاب کنید و برای آن دو طرح کوتاه بنویسید: یکی به شکل سخنرانی و دیگری به شکل کارگاه تعاملی. تفاوت تجربه یادگیرنده در این دو طرح را تحلیل کنید.
-
۲۰ ساعت
طراحی ساختار یک جلسه آموزشی قابل اجرا
برای یک جلسه آموزشی، هدف یادگیری، شروع جذاب، بخشهای محتوایی کوتاه، فعالیت تمرینی، جمعبندی و زمان پرسشوپاسخ تعیین کنید. هر فعالیت باید به هدف یادگیری مرتبط باشد، نه صرفا برای سرگرمکردن گروه.
یک طرح درس ۶۰ تا ۹۰ دقیقهای تهیه کنید و زمان هر بخش، دستور فعالیت، وسایل و منابع موردنیاز و شیوه جمعبندی را مشخص کنید. در صورت استفاده از Microsoft PowerPoint، اسلایدها را به نکتههای کلیدی، مثال و دستور تمرین محدود کنید.
-
۲۰ ساعت
ارائه محتوای مشخص، مرحلهبهمرحله و متناسب با مخاطب
تمرین کنید که مفهومهای پیچیده را با زبان ساده، مثال کاری و نمایش عملی توضیح دهید. از اسلاید بهعنوان ابزار کمکی استفاده کنید، نه متن کامل سخنرانی.
از همکار یا دوست خود بخواهید نقش یادگیرنده مبتدی را بازی کند و پس از ارائه، بخشهای مبهم، اصطلاحهای ناآشنا و سرعت نامناسب توضیح را مشخص کند.
-
۲۵ ساعت
هدایت مشارکت و فعالیتهای یادگیری
پرسشهای باز، فعالیت دونفره، تحلیل موقعیت واقعی و تمرین عملی را اجرا کنید. یاد بگیرید چگونه دستور فعالیت را کوتاه و شفاف بیان کنید، زمان فعالیت را اعلام کنید و خروجی آن را با گروه مرور کنید.
برای فعالیتهای گروهی میتوانید از Miro برای ثبت و دستهبندی پاسخها استفاده کنید. هنگام سکوت گروه، پاسخ را فورا نگویید. چند ثانیه مکث کنید، پرسش را دقیقتر کنید یا از مثال نزدیک به تجربه شرکتکنندگان کمک بگیرید.
-
۲۰ ساعت
مدیریت پرسشها، تفاوت سطح و موقعیتهای دشوار
برای پرسشهای خارج از موضوع، مخالفت، تسلط بیش از حد یک شرکتکننده، سکوت گروه و عقبماندن از زمانبندی، پاسخ و اقدام مناسب تمرین کنید. هدف، کنترل افراد نیست؛ هدف، حفظ فرصت یادگیری برای همه است.
سناریوهای دشوار را با یک همکار شبیهسازی کنید و پس از هر اجرا، بررسی کنید که آیا پاسخ شما محترمانه، روشن و متناسب با زمان جلسه بوده است یا نه.
-
۲۰ ساعت
اجرا و بازبینی یک جلسه آموزشی
یک جلسه ۳۰ تا ۶۰ دقیقهای را برای گروهی کوچک اجرا کنید. با رضایت شرکتکنندگان، اجرا را ضبط کنید یا از ناظر بخواهید درباره میزان وضوح توضیحات، مشارکت افراد، مدیریت زمان و کیفیت جمعبندی بازخورد مکتوب بدهد.
برای بازخورد کوتاه پس از جلسه از Google Forms استفاده کنید و پاسخها را در Microsoft Excel دستهبندی کنید. اگر جلسه بخشی از یک دوره است، فایلها و تمرینها را در Moodle قرار دهید. بر اساس بازخورد، طرح جلسه را اصلاح و همان موضوع را دوباره اجرا کنید.
زمان تقریبی یادگیری
برآورد مجموع زمان آموزش، مطالعه و تمرین تا رسیدن به سطح کاربردی؛ بسته به پیشزمینه شما میتواند کمتر یا بیشتر باشد.
پروژههای تمرینی
موارد زیر تصویری کلی از این بخش برای این مهارت ارائه میکنند.
-
اجرای میکروآموزش ۲۰ دقیقهای
توضیح پروژه: یک مهارت مشخص را برای ۳ تا ۵ نفر آموزش دهید. جلسه باید هدف، فعالیت مشارکتی، تمرین کوتاه و جمعبندی داشته باشد. پس از اجرا، بازخورد ساختاریافته جمعآوری کنید.
-
طراحی و اجرای کارگاه ۹۰ دقیقهای
توضیح پروژه: برای یک مسئله واقعی سازمانی، مانند آشنایی با فرایند جدید یا مهارت ارتباطی، طرح درس و فایل ارائه بسازید و کارگاه را اجرا کنید. زمانبندی واقعی و پرسشوپاسخ را در طرح لحاظ کنید.
-
مدیریت یک وبینار تعاملی
توضیح پروژه: یک وبینار ۴۵ دقیقهای برگزار کنید که حداقل شامل نظرسنجی، پرسش در چت و فعالیت کوتاه باشد. پس از جلسه، نقاط افت مشارکت و علت احتمالی آنها را ثبت کنید.
-
بازطراحی یک ارائه یکطرفه
توضیح پروژه: یک فایل ارائه طولانی را به جلسهای تعاملی تبدیل کنید: بخشهای توضیحی را کوتاه کنید، دو فعالیت اضافه کنید و برای ارزیابی فهم مخاطب پرسش یا تمرین طراحی کنید.
پرسشهای رایج درباره ارائه و تسهیلگری آموزش
اگر درباره این مهارت پرسشی دارید، ممکن است پاسخ آن را در میان موارد زیر پیدا کنید.
تسهیلگری آموزش چه تفاوتی با فن بیان دارد؟
فن بیان به وضوح و اثرگذاری گفتار کمک میکند، اما تسهیلگری گستردهتر است. تسهیلگر باید فعالیت، مشارکت، تمرین، پرسشها، تفاوت سطح افراد و زمان جلسه را نیز مدیریت کند.
آیا برای تسهیلگری آموزش باید مدرس حرفهای باشم؟
خیر. بسیاری از کارشناسان آموزش، مدیران و متخصصان فنی این مهارت را برای انتقال دانش درون سازمان یاد میگیرند. با این حال، باید بر موضوعی که آموزش میدهید تسلط کافی داشته باشید.
چگونه با شرکتکنندگان کمحرف برخورد کنم؟
پرسشهای کلی را به پرسشهای مشخصتر تبدیل کنید، فرصت فکرکردن بدهید و از فعالیت دونفره یا پاسخ ناشناس استفاده کنید. نباید افراد را ناگهانی یا با فشار وادار به صحبت کنید.
اگر سطح شرکتکنندگان در یک کلاس متفاوت بود، چه کنم؟
ابتدای جلسه سطح و انتظار افراد را بررسی کنید. مثالهای پایه را کوتاه نگه دارید، برای افراد باتجربه تمرین تکمیلی در نظر بگیرید و پرسشهای تخصصی را در صورت نیاز خارج از زمان اصلی پیگیری کنید.
برای اثبات این مهارت در رزومه چه نمونهای ارائه کنم؟
طرح درس، اسلاید، سناریوی فعالیت، نمونه بازخورد شرکتکنندگان و گزارش کوتاه اصلاحاتی که پس از اجرا انجام دادهاید، از ادعای صرف درباره توانایی تدریس معتبرتر است.
آیا تسهیلگری آنلاین با حضوری فرق دارد؟
اصول اصلی مشابهاند، اما در آموزش آنلاین باید برای حفظ توجه، مدیریت چت و ابزارهای مشارکتی، دستورهای کوتاهتر و بررسی مکرر فهم مخاطب برنامهریزی دقیقتری داشته باشید.
آموزشهای مرتبط در فرادرس
-
آموزش مدیریت کلاس درس + راهکارهای مقابله با چالشها + گواهینامه
-
آموزش فن بیان و اصول سخنوری و سخنرانی، مقدماتی + گواهینامه
-
آموزش فن بیان، ۱۰ تکنیک کاربردی (رایگان) + گواهینامه
-
آموزش مجری گری و اجرا + گواهینامه
-
تجربه شرکت های بزرگ در آموزش سازمانی، بررسی ۳ تجربه موفق
-
آموزش نحوه تدریس و ارائه حرفه ای + ۶ مهارت کاربردی + گواهینامه
